Autor: Joy Anderson,  Licancjat (Odżywianie), Studia Podyplomowe w zakresie Dietetyki, Akredytowany Dietetyk (APD), Międzynarodowa Dyplomowana Konsultantka Laktacyjna (IBCLC), Konsultantka Laktacyjna Australijskiego Towarzystwa Laktacyjnego (ABA)

 

Nietolerancja laktozy nie należy do problemów dobrze rozumianych przez społeczność australijską. Istnieje dużo mitów na jej temat, szczególnie jeśli chodzi o małe dzieci. W przeciwieństwie do tego, co się słyszy:

  • Mleko matki nie będzie zawierało mniej laktozy jeśli matka przestanie spożywać nabiał.
  • Nie ma związku między nietolerancją laktozy u dorosłych członków rodziny, łącznie z matką, a nietolerancją u dzieci. Są to dwa różne rodzaje nietolerancji.
  • Niemowlę z objawami nietolerancji laktozy nie powinno zostać odstawione od piersi i w zamian karmione mlekiem modyfikowanym na bazie soi lub innym specjalnym mlekiem modyfikowanym nie zawierającym laktozy.
  • Nietolerancja laktozy, a nietolerancja czy też alergia na białka mleka krowiego to dwie bardzo różne dolegliwości.

Laktoza jest cukrem występującym w mleku wszystkich ssaków. Jest produkowana w piersi. Ilość laktozy w mleku matki nie ma związku z ilością laktozy spożywanej przez matkę, a jej poziom rzadko się zmienia. Mleko, które otrzymuje dziecko na początku karmienia zawiera praktycznie taką samą ilość laktozy jak mleko pod koniec karmienia. Mleko pod koniec karmienia ma większą zawartość tłuszczu.

Laktaza jest enzymem niezbędnym do trawienia laktozy. Nietolerancja laktozy występuje, gdy dana osoba nie produkuje tego enzymu, lub nie produkuje go w wystarczających ilościach, co z kolei powoduje brak zdolności do trawienia laktozy. Niestrawiona i nierozbita na cząstki laktoza nie może zostać wchłonięta. W takim przypadku, laktoza przechodzi przez układ trawienny aż dotrze do jelita grubego. W tym miejscu, pod wpływem bakterii, ulega fermentacji, co prowadzi do wytworzenia kwasów i gazów.

Objawami nietolerancji laktozy są płynne, czasem zielone, pieniste stolce oraz rozdrażnione niemowlę, które często ma gazy. Jeśli dziecko cierpi na nietolerancję laktozy, testy diagnostyczne (“wodorowe testy oddechowe” lub testy na “zmniejszenie cukrów” w stolcu) dałyby pozytywny wynik.  Niemniej, są one pozytywne również u większości zdrowych dzieci poniżej trzeciego miesiąca życia karmionych piersią. Użycie ich w diagnostyce nietolerancji laktozy pozostaje więc kwestia otwartą.

 

Nietolerancja laktozy u dzieci

Pierwotna

Pierwotna nietolerancja laktozy jest niespotykanie rzadką przypadłością, niepozwalającą na prowadzenie normalnego życia bez interwencji medycznej. Dziecko cierpiące na prawdziwą nietolerancję laktozy już od urodzenia będzie charakteryzowało się niedostatecznym wzrostem i zbyt niskim przyrostem masy ciała (może zdarzyć się, że w ogóle nie zacznie przybierać na wadze) przy równoczesnych oczywistych objawach zespołu złego wchłaniania i odwodnienia. W takim przypadku dziecko wymaga rozpoczęcia stosowania specjalnej diety wkrótce po narodzinach.

Wtórna (nabyta)

Ponieważ laktaza jest produkowana na samych czubkach mikroskopijnych fałdek jelita grubego, wszelkie czynniki niszczące wyściółkę jelita mogą powodować wtórną nietolerancję laktozy. Nawet lekkie zniszczenie jelita może powodować zanikanie kosmyków jelitowych i zmniejszenie produkcji laktazy, na przykład:

  • Zapalenie żołądka i jelit.
  • Nietolerancja pokarmowa lub alergia, które u dzieci karmionych piersią mogą być spowodowane spożywaniem białek takich jak białko mleka krowiego, pszenicy, soi lub białka jaja kurzego, lub także innych związków zawartych w jedzeniu, które przedostają się do mleka matki lub też w jedzeniu spożywanym bezpośrednio przez dziecko.
  • Infekcja pasożytnicza taka jak lamblioza lub kryptosporydioza.
  • Celiakia (nietolerancja glutenu zawartego w pszenicy i innych produktach zbożowych).
  • Uprzednia operacja jelita.

Alergia i nietolerancja pokarmowa mogą powodować rozdrażnienie dziecka. Pożywienie, na które dziecko jest uczulone może przenikać do mleka matki. W niektórych przypadkach eliminacja produktów powodujących alergię czy nietolerancję pokarmową z diety matki, na przykład produktów zawierających mleko krowie, może pomóc. Jeśli podejrzewasz alergię lub nietolerancję pokarmową u swojego dziecka i chcesz wypróbować dietę eliminacyjną, zasięgnij porady dietetyka, który pomoże ci ustalić jakie produkty szkodzą twojemu dziecku, a także upewni się, ze twoja dieta jest odżywczo odpowiednia zarówno dla ciebie jak i twojego dziecka.

Alergia (lub nietolerancja) na białka mleka krowiego jest często mylona z nietolerancją laktozy, a wiele osób myśli, że to jedna i ta sama przypadłość. Wcale tak nie jest. Powodem pomyłki jest najprawdopodobniej fakt, że zarówno białka mleka krowiego i laktoza znajdują się w takim samym pożywieniu, to jest w nabiale. Ponieważ alergia/ nietolerancja białka mleka krowiego może prowadzić do wtórnej nietolerancji laktozy, obie przypadłości mogą występować jednocześnie, co powoduje tym większy zamęt wokół obu tych pojęć.

Wtórna nietolerancja laktozy jest tymczasowa, pod warunkiem, ze jelita się zagoją. Gdy powód zniszczeń zostanie usunięty, na przykład poprzez eliminację z diety matki produktów, na które dziecko jest uczulone, jelito zagoi się, nawet jeśli dziecko będzie nadal karmione piersią. Jeśli lekarz stwierdzi nietolerancję laktozy, kontynuując karmienie piersią nie zaszkodzisz dziecku pod warunkiem, że dziecko rozwija się i rośnie prawidłowo.

Gdy dziecko ma objawy nietolerancji laktozy, czasem sugeruje się matce, że powinna uzupełniać karmienie piersią mlekiem modyfikowanym nie zawierającym laktozy lub nawet zupełnie zrezygnować z karmienia piersią. Eksperci zalecają wprowadzenie mleka modyfikowanego bez laktozy jedynie w przypadku dzieci karmionych sztucznie lub które są niedożywione lub nawet tracą na wadze. Jednakże mleko ludzkie na długo pozostaje najlepszym pożywieniem i może pomóc w gojeniu się jelit. Ponadto, przed wprowadzeniem jakiegokolwiek mleka sztucznego, należy wziąć też pod uwagę nadwrażliwość dziecka na obce białka (zawarte w mleku krowim lub soi), ponieważ zwykłe mleka modyfikowane, również te bez laktozy, mogą spowodować pogorszenie. Wprowadzenie hipoalergicznego mleka modyfikowanego, powinno odbywać się pod okiem specjalisty. Każde dziecko charakteryzujące się niedostatecznym wzrostem i zbyt niskim przyrostem masy ciała powinno pozostawać pod opieką lekarza.

Zanim, choćby tymczasowo, odstawimy dziecko od piersi, powinniśmy rozpatrzeć też inne aspekty karmienia piersią. Powinniśmy zadać sobie następujące pytania:

  • Jaki wpływ na moje dziecko będą miały inne sposoby karmienia?
  • Czy karmienie dziecka butelką może spowodować późniejsze odrzucenie przez dziecko piersi?
  • Jak łatwo będzie mi utrzymać laktację odciągając mleko?

Średni czas rekonwalescencji jelita dziecka po przejściu ostrego zapalenia żołądka i jelit to 4 tygodnie, a w przypadku dziecka poniżej 3 miesięcy życia nawet 8 tygodni. U dzieci starszych, powyżej 18-go miesiąca życia, rekonwalescencja może być szybka i trwać do tygodnia. Ważnym jest, by matka rozumiała, że jej mleko na długo pozostaje normalnym i odpowiednim pokarmem dla jej dziecka, nawet w przypadku gdy lekarz zaleci inne metody żywienia dziecka.

Możliwe, że słyszałaś o kropelkach zawierających laktazę, produkowanych dla dzieci z objawami nietolerancji laktozy. Istnieje mało dowodów na to, że są one skuteczne, jednak krążą plotki, że podanie dziecku sporej ilości tych produktów, może niektórym z nich pomóc.  Kropelki z laktazą dodaje się do odciągniętego mleka matki (lub innego mleka) i pozostawia na noc, umożliwiając w ten spoób rozbicie laktozy w mleku. W praktyce, pomaga to tylko niektórym dzieciom.

 

Nietolerancja laktozy u dorosłych

Poziom laktazy zwykle zmienia się z wiekiem. W pierwszym tygodniu życia gwałtownie on rośnie, około 3-5 roku życia zaczyna opadać, a następnie spada drastycznie w późniejszym wieku dziecięcym. Niski poziom laktozy w siarze odpowiada poziomowi laktazy obecnym w pierwszym tygodniu życia dziecka.

W wielu populacjach mleko krowie jest często spożywane przez ludzi dorosłych. Dotyczy to głównie osób pochodzących z rejonów północnej Europy. U 70% całej populacji na świecie i u ponad 10% Australijczyków, poziom laktazy w dorosłym życiu jest tak niski, że zaczynają oni cierpieć na nietolerancję laktozy. Tendencja do nietolerancji laktozy w wieku dorosłym jest uwarunkowana genetycznie. Ludzie niektórych ras, takich jak Azjaci, Afrykańczycy, Aborygeni czy Hiszpanie mają większe ryzyko nietolerancji laktozy w dorosłym życiu. Ludzie biali mają większe szanse na spożywanie mleka w życiu dorosłym, ponieważ kontynuują produkcję laktazy również w wieku dorosłym. Pomimo tego, ich poziom laktazy z wiekiem spada. Często ludzie, którzy mogli spożywać mleko jako dorośli,  zaczynają cierpieć z powodu nietolerancji laktozy w wieku podeszłym. Osoba dorosła, mająca niski poziom laktazy może być w stanie tolerować niewielkie ilości laktozy, dzięki zdolności bakterii żyjących w jelitach do rozbicia jej niewielkich ilości. Niemniej, osoba ta może zauważyć, ze jej stolec jest rzadszy oraz cierpieć na gazy.

Ludzkie dzieci wszystkich ras są w stanie tolerować laktozę. Tak naprawdę mleko ludzkie zawiera więcej laktozy niż mleko krowie. Może mieć to związek z bardzo szybkim, w porównaniu do innych gatunków ssaków, wzrostem mózgu człowieka w okresie niemowlęcym. Eliminacja laktozy z diety dziecka na dłużej to poważna decyzja i, jeśli jest zalecana, powinna być przeprowadzana pod nadzorem lekarza.

 

Nadmiar laktozy u dzieci

Nadmiar laktozy może powodować podobne objawy jak nietolerancja laktozy i jest często z nią mylony. Więcej informacji na ten temat znajdziecie tutaj (artykuł w języku angielskim).

 

Wnioski

Jak wyjaśniłam powyżej, istnieje kilka rodzajów nietolerancji laktozy. Jednak bardzo rzadko zdarza się, że dziecko musi przestać być karmione piersią z powodu tej przypadłości. Z wyjątkiem niezwykle rzadkich przypadków nietolerancji wrodzonej, zawsze istnieje powód nietolerancji laktozy u dzieci. Odnalezienie powodu nietolerancji i rozwiązanie problemów z nim związanych zmniejszy symptomy u dziecka.

 

Przypisy

Brodribb W (ed), 2012, Breastfeeding Management in Australia. 4th edn. Australian Breastfeeding Association, Melbourne.

Heyman MB for the Committee on Nutrition, 2006, Lactose intolerance in infants, children, and adolescents. Pediatrics 118(3): 1279-1286 (Available at http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/118/3/1279)

Lawlor-Smith C & Lawlor-Smith L, 1998, Lactose intolerance. Breastfeeding Review 6(1): 29-30.

Leeson R, 1995, Lactose intolerance: What does it mean? ALCA News 6(1): 24-25, 27.

Minchin M, 1986, Food for Thought. 2nd edn. Unwin Paperbacks, Sydney.

Rings EHHM et al, 1994, Lactose intolerance and lactase deficiency in children. Current Opinion in Pediatrics 6: 562-567.

Royal Australian College of Physicians 2006, Paediatric policy: Soy protein formula. RACP, Sydney.

Saarela T, Kokkonen J & Koivisto M, 2005, Macronutrient and energy contents of human milk fractions during the first six months of lactation. Acta Paediatrica 94: 1176-1181.

© Australian Breastfeeding Association Reviewed October 2012